Lời mở đầu
Nhiều bạn có dẫn chứng hay nhưng vẫn mất điểm, thật ra là vì dẫn chứng chỉ được kể chứ chưa được dùng. Một dẫn chứng tốt các em phải tưởng tượng nó giống như một nhân chứng trước tòa, phải đứng đúng chỗ, nói đúng điều cần nói, rồi để người nghe tự kết luận. Mình gọi quy trình này là 4 bước bao gồm: DẪN – KỂ – SOI – NÂNG.
Cách triển khai dẫn chứng NLXH
Bước 1: DẪN (nối luận điểm với dẫn chứng)
Câu dẫn phải nói lên điều dẫn chứng sắp chứng minh, không chỉ là câu giới thiệu tên người. Nếu bỏ câu này đi mà đoạn văn vẫn trôi chảy thì câu đó chưa làm đúng nhiệm vụ. Mình sẽ diễn đạt thử 1 số vấn đề như sau:
- “Lý thuyết sẽ chỉ là lý thuyết nếu thiếu những con người đã sống đúng như vậy. Một trong số họ là…”
- “Có những phẩm chất chỉ lộ rõ khi con người đứng trước nghịch cảnh. Câu chuyện của… là một ví dụ.”
- “Nếu ai còn nghi ngờ rằng [luận điểm], hãy nhìn vào…” (cách này tạo sức nặng vì có yếu tố phản bác)
Bước 2: KỂ
Việc kể phải chọn lọc. Hãy đưa những chi tiết có sức nặng để chứng minh cho luận điểm. Các số liệu, mốc thời gian, tên riêng nên chính xác, nếu chưa chắc thì dùng từ khái quát chứ đừng bịa số.
Bước 3: SOI
Đây là phần ăn điểm nhất. Ở bước này, thầy cô chấm tư duy, không chấm trí nhớ. Hãy tự hỏi ba câu rồi viết thành 2–4 câu:
- Vì sao? Điều gì ở nhân vật (hoàn cảnh, nội lực, lựa chọn) làm nên kết quả đó?
- Chứng minh điều gì? Dẫn chứng soi sáng chân lý nào của luận điểm?
- Nếu ngược lại thì sao? (phản đề) Nếu nhân vật chọn buông xuôi, thờ ơ, im lặng, hậu quả sẽ ra sao?
Bước 4: NÂNG
Đưa dẫn chứng từ một người đến mọi người. Đừng chốt bằng câu rập khuôn “chúng ta cần cố gắng” mà hãy nâng tầm theo hai bước:
- Rút bài học mang tính quy luật.
- Kéo về người trẻ hôm nay bằng một hành động cụ thể.
Phần này thể hiện cách nhìn, độ sâu sắc nên cần có cái nhìn rộng mở khái quát thay vì chỉ nhất quyết thể hiện cái tôi cá nhân.
Ví dụ mẫu
Ví dụ 1: Dũng cảm lên tiếng, tuổi trẻ làm điều lớn lao
Dẫn chứng: Malala Yousafzai, nhà đấu tranh vì quyền giáo dục của phụ nữ ở Pakistan — một trong những nhà hoạt động giáo dục mà mình rất ngưỡng mộ.
- [DẪN] Người ta hay nói tiếng nói của một đứa trẻ không đủ sức nặng để thay đổi điều gì. Nhưng lịch sử có những cô bé đã khiến cả thế giới phải lắng nghe, như Malala Yousafzai.
- [KỂ] Sống ở thung lũng Swat (Pakistan) dưới sự kiểm soát của Taliban, nơi con gái bị cấm đến trường, Malala mới 11 tuổi đã viết nhật ký trực tuyến để lên tiếng đòi quyền học tập. Năm 15 tuổi, em bị bắn ngay trên xe buýt đi học, nhưng em sống sót và tiếp tục đấu tranh, rồi trở thành người trẻ nhất từng nhận giải Nobel Hòa bình năm 17 tuổi.
- [SOI] Điều đáng nói là kẻ muốn bịt miệng Malala đã chọn cách cực đoan nhất, mà tiếng nói ấy vẫn không tắt. Điều đó cho thấy sức mạnh của một khát vọng đúng đắn không nằm ở tuổi tác hay quyền lực, mà ở niềm tin dám bảo vệ nó đến cùng. Sự dũng cảm của em cũng không phải là không biết sợ. Em hiểu rõ nguy hiểm nhưng vẫn chọn lên tiếng, vì với em, im lặng nghĩa là tước đi tương lai của hàng triệu bạn gái khác. Nếu em chọn cúi đầu, có lẽ vẫn còn rất nhiều cánh cửa lớp học đóng chặt.
- [NÂNG] Từ Malala, ta hiểu rằng dũng cảm không phải là đặc quyền của người lớn hay anh hùng. Người trẻ hôm nay không cần cầm micro trước thế giới, chỉ cần dám lên tiếng trước điều sai trái ngay trong lớp học, mạng xã hội, hay nhóm bạn của mình. Mỗi tiếng nói đúng lúc là một viên gạch của thay đổi.
Ví dụ 2: Nghị lực vượt lên hoàn cảnh
- [DẪN] Hoàn cảnh có thể quyết định điểm xuất phát, nhưng không thể quyết định đích đến nếu ta không cho phép. Thầy giáo Nguyễn Ngọc Ký là minh chứng cho điều đó.
- [KỂ] Bị liệt đôi tay từ năm lên 4 sau một trận bệnh, cậu bé Ký không chọn cách sống nhờ sự thương hại mà kiên trì tập viết bằng chân. Bằng ý chí ấy, thầy thi đỗ khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội, trở thành nhà giáo và được phong tặng danh hiệu Nhà giáo ưu tú.
- [SOI] Chi tiết đáng nghĩ nằm ở chỗ là ai cũng biết viết bằng tay là bình thường, còn viết bằng chân là một hành trình đầy vết trầy xước và những lần bị cười chê. Thầy không chỉ vượt qua giới hạn cơ thể mà còn vượt qua cả sự tự ti. Bằng cách đó, thầy đã đổi định nghĩa của “khuyết tật”: thứ thật sự đáng sợ không nằm ở thân thể, mà ở ý chí đã bị bỏ cuộc. Thầy chọn dạy học, tức là chọn truyền nghị lực của mình cho người khác chứ không giữ riêng cho bản thân.
- [NÂNG] Câu chuyện nhắc người trẻ rằng “tôi không có điều kiện” sẽ không còn là lý do chính đáng nếu ta chưa từng thử hết sức. Đừng so mình với người có nhiều hơn, hãy hỏi: hôm nay mình đã tận dụng hết những gì mình đang có chưa?